SPIS TREŚCI
I. W S T Ę P
II. P R A W O W O J E N N E
II.1. OD ZWYCZAJU DO PRAWA
II.2. PIERWSZE KONWENCJE
II.3. STATKI SZPITALNE
III. Blokada morska
III.1. HISTORIA
III.2. CZASY NOWOŻYTNE
III.3.CIEŚNINY I KANAŁY MIĘDZYNARODOWE
IV.PRAWO WIZYTY I REWIZJI
IV.1. INFORMACJE WSTĘPNE - WOLNOŚĆ MÓRZ
IV.2. PRZENIESIENIE PRAWA WIZYTY I REWIZJI DO PORTÓW
IV.3. SĄDY KAPERSKIE
V. Z A K O N C Z E N I E
VI. B I B L I O G R A F I A
Wstęp
Mógłby ktoś zadać pytanie po co zajmować się prawem wojny morskiej w czasach gdy na naszym kontynencie od prawie pięćdziesięciu lat nie prowadzono wojen na szerszą skalę poza lokalnymi konfliktami jak stłumienie powstania węgierskiego przez Związek Sowiecki w 1956 roku lub wojna domowa w Jugosławii. Należy jednak pamiętać o starej maksymie głoszącej " chcesz mieć pokój szykuj wojnę" znaczy ona tyle że najlepszą ochroną pokoju jest gotowość do odparcia ataku jaki może nas czekać. Historia konfliktów XX wieku dostarcza dowodów że doktryna twierdząca iż jeżeli państwo jest słabo uzbrojone to tym samym nie zostanie zaatakowane, gdyż nikt nie będzie atakował słabszego. O błędności tej teorii przekonała się Norwegia napadnięta 9 kwietnia 1940r. przez Rzeszę Niemiecką[1] oraz Belgia którą ten sam los spotkał 10 maja tego samego roku[2].
Oprócz wspomnianej wyżej gotowości do odparcia ataku czyli zgromadzenia w odpowiednim miejscu i czasie sił i środków równie ważne szczególnie u progu XX wieku stało się przestrzeganie prawa wojennego które stworzone zostało w celu zagwarantowania jej humanitarnego przebiegu. Przez bardzo długi okres czasu prawo wojenne było oparte jedynie na zwyczaju. Jednak w miarę rozwoju stosunków międzynarodowych z jednej strony i przykładania coraz większej wagi do życia jednostek z drugiej społeczność międzynarodowa postanowiła zawrzeć podstawowe prawa i obowiązki stron wojujących w traktatach i konwencjach międzynarodowych. Pierwsze konwencje stwarzały możliwość ich niestosowania w przypadkach gdy jedna ze stron konfliktu nie była stroną danej konwencji[3]. Tą słynną i od dawna krytykowaną zasadę "si omnes" (jeżeli wszyscy) odrzuciły dopiero przyjęte w 1949 roku Konwencje Genewskie[4].
Obecnie obowiązuje zasada wyrażona w artykule 2/3 konwencji genewskich mówiący że: "Jeżeli jedno z państw w konflikcie nie jest stroną niniejszej konwencji, państwa będące jej stronami pozostaną jednak nią związane w swych wzajemnych stosunkach"[5] Szczególnej ochronie podlegają osoby najbardziej nieodporne na działania bojowe i względem których gwałty zdarzają się najczęściej.
Można wyodrębnić dwie kategorie takich osób. Pierwszą najbardziej narażoną na ataki jest ludność cywilna. Jest ona poddana ochronie prawnej na podstawie artykułu 3 wyżej wzmiankowanej Konwencji.
W ustępie 1 wylicza on zakazy odnoszące się do osób nie biorących bezpośrednio udziału w działaniach wojennych. Zakazane są: zamachy na życie i nietykalność cielesną, a w szczególności zabójstwa we wszelkiej postaci, powodowanie kalectwa, okrutne traktowanie, tortury i męki, branie zakładników, zamachy na godność osobistą, a w szczególności traktowanie poniżające i upokarzające, a także skazywanie na karę śmierci i egzekucje bez uprzedniego wyroku, wydanego przez należycie ukonstytuowany z zastosowaniem gwarancji procesowych, uznanych za niezbędne przez narody cywilizowane[6]. Jak z tego wynika ochrona międzynarodowa osób cywilnych jest szeroka i to zarówno pod względem formalnym - mogą być sądzone tylko przez sądy posiadające odpowiednie umocowanie prawne, jak i faktycznym - zakaz zadawania wszelkiego rodzaju cierpień zarówno fizycznych jak i psychicznych. Ochroną tej grupy ludności zajmuje się również Konwencja Genewska o ochronie osób cywilnych, podpisana również 12 sierpnia 1949r. w Genewie (zwana IV Konwencją Genewską). Przewiduje ona poza elementami ochrony przewidzianymi w I Konwencji Genewskiej tworzenie stref i miejscowości sanitarnych (art. 14) i ochronę szpitali cywilnych na warunkach i w formie przewidzianej dla szpitali wojskowych[7].
Drugą kategorią która również wymaga chronienia gwarancjami międzynarodowymi są jeńcy wojenni oraz chorzy i ranni kombatanci[8]. Ich ochroną zajęto się najwcześniej bo już u schyłku XIX wieku. 22 sierpnia 1864r. w Genewie została podpisana Konwencja w sprawie polepszenia losu rannych i chorych wojskowych w armiach w polu będących. Na jej mocy "Ambulanse i szpitale wojskowe będą uznane za neutralne i, jako takie, chronione i szanowane przez strony wojujące, tak długo, póki znajdować się będą chorzy albo ranni"[9] głosi artykuł tej konwencji.
Ponadto konwencja gwarantuje że wszyscy ranni i chorzy kombatanci będą leczeni bez względu na to w czyjej mocy pozostają i bez względu na swą przynależność narodową[10]. Obecnie są oni chronieni przez wyżej wspomnianą Konwencję Genewską o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach w polu będących podpisaną w Genewie 12 sierpnia 1949r. Taką samą ochronę przewidziano w stosunku do rannych, chorych i rozbitków w czasie prowadzenia wojny na morzu na podstawie podpisanej tego samego dnia w Genewie Konwencji Genewskiej o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu[11]. W rozdziale III tej konwencji określono również przepisy dotyczące statków szpitalnych, ich wyposażenia i przywilejów.
Inne instytucje prawa wojny morskiej przez długi czas stosowane były jako instytucje prawa zwyczajowego. Stosowanie jednych jak prawo rewizji i wizyty w zasadzie nie budziło wątpliwości i było uznawane jako pełnoprawne i uzasadnione działanie stron w konflikcie. Inne natomiast jak prawo blokady morskiej były przedmiotem sporów ze względu na niejednolite przepisy stosowane przy jej przeprowadzaniu przez rożne państwa. Pierwszym znaczącym aktem normującym zasady legalnej blokady morskiej była deklaracja z 1780 roku wydana przez cesarzową Rosji Katarzynę II Wielką. Głosiła ona zasadę wolności mórz i swobody żeglugi. Do stanowiska tego przyłączyły się inne państwa tworząc Pierwszą Ligę Zbrojnej Neutralności.
W następnych wiekach nieustawały prace nad ściślejszym określeniem zasad stosowania prawa blokady morskiej. Efektem tego stała się Deklaracja Londyńska uchwalona na konferencji prawa morza w Londynie w 1906 roku. W myśl jej postanowień aby blokada morska była wiążąca dla państw neutralnych, musi spełniać kilka warunków formalnych: Blokada musi być w sposób wyraźny ogłoszona przez państwo, które ją stosuje; państwa neutralne należy powiadomić w drodze dyplomatycznej. Muszą być wskazane granice akwenu objętego blokadą, a także należy wyznaczyć statkom neutralnym termin na opuszczenie blokowanych portów. Również wymagane jest by blokada została ograniczona do wybrzeży nieprzyjacielskich lub okupowanych, a nie obejmowała całych mórz[12].
Prawo wojny na morzu zmieniało się i udoskonalało wraz z rozwojem żeglugi a także dostosowywało się do coraz bardziej skomplikowanego handlu międzynarodowego. Niektóre instytucje uległy zmianie, jak chociażby przeniesienie prawa rewizji i wizyty do portów a inne jak wspomniana wyżej blokada zachowały swoją formę. Wszystkie one odpowiednio stosowane zapewniają zmniejszenie zagrożenia dla państw neutralnych a państwom wojującym umożliwiają kontrolowanie czy strona przeciwna nie dopuszcza się wykroczeń przeciwko dopuszczalnym sposobom prowadzenia działań zbrojnych na morzu
