Spis treści:
Wstęp………………………………………………………………………………...4 – 7
Rozdział I : Historyczne podłoże oraz kształt systemu indywidualnej ochrony wolności religijnej w II Rzeczypospolitej Polskiej. …………………………………………8 – 35
1. Założenia oraz forma polityki wyznaniowej byłych państw zaborczych………..8
2. Koncepcje uregulowania stosunków prawno – wyznaniowych w niepodległej Rzeczypospolitej, czyli geneza wyznaniowych postanowień Konstytucji z 17 marca 1921 r…..20
3. Struktura narodowościowa i wyznaniowa II Rzeczypospolitej Polskiej.....27
Rozdział II : Artykuły wyznaniowe Konstytucji z 17 marca 1921 r. …………….36 – 54
1. Charakterystyka konstytucyjnych postanowień wyznaniowych….36
2. Uprawnienia płynące z art. 110 Konstytucji marcowej…..42
3. Pojęcie indywidualnej wolności religijnej na podstawie artykułów wyznaniowych Konstytucji z 17 marca 1921 r…...45
Rozdział III: Zakres przedmiotowy indywidualnej wolności religijnej…………..55 – 74
1. Zasada wolności sumienia i wyznania. Pojęcie, granice i formy jej realizacji…55
2. Wolność kultu. Praktyki religijne………………65
3. Wolność zrzeszania się dla celów religijnych. Równouprawnienie obywateli różnych wyznań…………...71
Rozdział IV: Granice oraz gwarancje ochrony indywidualnej wolności religijnej przewidziane w Konstytucji z 17 marca 1921 r. …………………………………75 – 87
1. Granice wolności religijnej w Konstytucji z 17 marca 1921 r. oraz aktach wykonawczych do ustawy zasadniczej. …………75
2. Gwarancje indywidualnej wolności religijnej. ………77
Zakończenie…………………………………………………………..88 – 91
Bibliografia……………………………………………………..92 – 95
Wstęp.
Tematem naszych rozważań jest omówienie ochrony wolności religijnej w znaczeniu indywidualnym w Konstytucji z 17 marca 1921 r. Natomiast celem, tychże rozważań, jest określenie, jak owa wolność się kształtowała i na jakim gruncie, a także, kto mógł z niej korzystać i na jakich zasadach miało się to korzystanie opierać. Zaś przewodnią tezą naszych przemyśleń będzie, iż owa wolność nie była w pełni respektowana w ówczesnej Polsce. Będzie to zatem próba dogłębnej analizy tegoż zagadnienia w oparciu o konstytucyjne artykuły wyznaniowe.
Zapewne dzisiejszego, przeciętnego czytelnika może zdziwić taki wybór tematu. Jednak wbrew pozorom jest to temat bardzo interesujący i niosący w swej treści wiele pozytywnego przekazu, gdyż jest on uniwersalny, nie tracący na wartości. Jest wart przybliżenia, a co za tym idzie, poznania jego merytorycznej konstrukcji i praktycznego zastosowania. Wbrew przekonaniu, nie jest to wątek nieaktualny, a niezwykle ważny dla ogółu społeczeństwa, a doktryna dostarcza szereg literatury, która może być dziś postrzegana jako archaiczna (jednak to tylko pozory).
Wyjątkowo doniosły w dziejach narodu polskiego fakt odzyskania niepodległości w 1918 r., postawił przed II Rzeczpospolitą Polską ogrom zadań związanych z budową podstawy restytuowanej państwowości polskiej. Nie ulega wątpliwości, iż odrodzona Polska, odziedziczyła w spadku po zaborcach zróżnicowane struktury polityczne, ekonomiczne i społeczne w poszczególnych dzielnicach porozbiorowych, związanych przez 123 lata z organami państw zaborczych. W związku z tym, powstał problem stworzenia jednolitego ustawodawstwa oraz zacierania różnic w mentalności i postawach społeczeństwa.
Wśród różnych sfer działalności państwa wymagających szybkiej regulacji, określona rola przypadła ochronie wolności religijnej, stanowiącej ważny element życia publicznego w międzywojennej Polsce. W chwili odzyskania niepodległości, wolność religijna była uregulowana odmiennie, w zależności od przyjętego i realizowanego przez państwa zaborcze modelu stosunków wyznaniowych. Toteż nie można było w niniejszej pracy pominąć zagadnienia polityki wyznaniowej państw zaborczych.
W zmienionych warunkach polityczno – ustrojowych żaden z zaprezentowanych systemów, nie mógł być w całości implementowany przez II Rzeczpospolitą. W zaistniałej sytuacji, nałożono na organy ustawodawcze, niełatwe zadanie przygotowania nowego kształtu prawa wyznaniowego, w tym ochrony wolności religijnej, głównie poprzez uchylenie często sprzecznych i anachronicznych przepisów prawnych. Jak pisał wybitny znawca przedmiotu Jakub Sawicki: „(…) Przepisy prawne obowiązujące w tej dziedzinie przedstawiają trudny do przebycia labirynt, z którym i wytrawny specjalista niełatwo da sobie radę, a stosowanie ich nastręcza państwowej administracji wyznaniowej częstokroć trudności nie do przezwyciężenia” . Zatem działalność prawodawcza w tejże dziedzinie musiała być prowadzona stopniowo. Nie można było bowiem, jednym aktem prawnym, uchylić przepisów byłych państw zaborczych. Dlatego też, w początkowym stadium tworzenia nowego prawa, utrzymano moc obowiązującą znacznej części tego ustawodawstwa. Natomiast ogólne ramy dla tego procesu, określiły postanowienia Konstytucji z 17 marca 1921 r.
W konstrukcji niniejszej pracy przyjęto układ rzeczowy, opierając się na metodzie historycznej, analizując akty prawne z przeszłości. Za punkt wyjścia posłużył – stanowiąc tym samym Rozdział I niniejszej pracy – rys historyczny kształtowania się systemu indywidualnej wolności religijnej. Stąd też w Podrozdziale 1, odwołano się do polityki wyznaniowej byłych państw zaborczych. W Podrozdziale 2 wskazano także koncepcje uregulowania stosunków prawno – wyznaniowych w niepodległej Rzeczypospolitej, czyli genezę wyznaniowych postanowień Konstytucji z 17 marca 1921 r. Dodatkowo należy pamiętać, o ważnej cesze stosunków wyznaniowych w okresie międzywojennym. Chodzi tu o pewną łączność zachodzącą między strukturą wyznaniową a narodowościową ludności Rzeczypospolitej. Zagadnienie to jest tematem rozważań Podrozdziału 3.
Konstytucja marcowa – siłą rzeczy – stała się podstawą prawną dla indywidualnej wolności religijnej. Wprowadziła nowy porządek prawny w sferze wyznaniowej, przesądzając tym samym o reformie całego ustawodawstwa w tej dziedzinie. Dlatego też, Rozdział II jest daleko idącą analizę konstytucyjnych artykułów wyznaniowych. Podrozdział 1, tegoż Rozdziału, ma na celu wymienienie i wyjaśnienie poszczególnych wyznaniowych artykułów jako wyraz pewnego typu myślenia, czy też światopoglądu. Natomiast Podrozdział 2 ukazuje uprawnienia, jakie przysługiwały obywatelom II Rzeczypospolitej na mocy art. 110 Konstytucji marcowej. Podrozdział 3 stanowi zarys pojęcia indywidualnej wolności religijnej.
Z powyższego wynika, by jeszcze dokładniej i szerzej ukazać pojęcie indywidualnej wolności religijnej, należy przedstawić zakres przedmiotowy wskazanego pojęcia. W związku z powyższym, dokonano tego w Rozdziale 3 tejże pracy. Rozdział ten, w każdym ze swoim rozwinięciu, przedstawia poszczególne elementy konstrukcji indywidualnej wolności religijnej, jakimi są:
1. Zasada wolności sumienia i wyznania,
2. Wolność kultu i praktyki religijne,
3. Wolność zrzeszania się dla celów religijnych oraz równouprawnienie obywateli różnych wyznań.
Każdy z wymienionych wyżej elementów, został zanalizowany głównie w oparciu o szczegółowe akty wykonawcze i w określonych kontekstach wykonywania danego czynnika.
W Rozdziale IV ukazano z powodzeniem, zbadanie zagadnienia granic oraz gwarancji ochrony indywidualnej wolności religijnej przewidzianych w Konstytucji z 17 marca 1921 r. Ukazano to w dwóch podrozdziałach. Pierwszy dotyczy wspomnianych wyżej granic, a drugi ważnych gwarancji indywidualnej wolności religijnej.
Istotne znaczenie dla podjętych rozważań miała wydana w 1937 r. praca Jakuba Sawickiego pt.: „Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w państwie polskim” (Warszawa 1937), w której została przedstawiona analiza prawna systemu ochrony wolności religijnej w znaczeniu indywidualnym w Konstytucji marcowej. Publikacji tej do dziś przypisuje się charakter studium dogmatycznego, w którym autor starał się dokonać wykładni ówcześnie obowiązujących przepisów konstytucyjnych.
Biorąc pod uwagę historyczne znaczenie podejmowanego tematu, doktryna nie dostarcza w tej dziedzinie bogatej i różnorodnej literatury. Zmieniła ten stan rzeczy dopiero w 1988 r. publikacja Krzysztofa Krasowskiego pt.: „Związki wyznaniowe w II Rzeczypospolitej – studium historyczno prawne” . Właśnie ta oto praca odegrała kluczową rolę w analizie tego zagadnienia.
Wśród współczesnych opracowań wykorzystanych w niniejszej pracy, należy wymienić wydawnictwa choćby Janusza Osuchowskiego, czy też Pawła Leszczyńskiego.
Nie są to, rzecz jasna, wszystkie publikacje, które odegrały istotną rolę w powstaniu i kształcie tejże pracy. Znalazły one bowiem, swoje miejsce w bibliografii.
Nie można także zapomnieć o uwzględnieniu we wstępie niniejszej pracy, szeregu aktów prawnych regulujących poszczególne działania państwa w sferze ochrony wolności religijnej w znaczeniu indywidualnym i nie tylko. W głównej mierze chodzi tu o Konstytucję z 17 marca 1921 r. oraz akty wykonawcze oraz akty innej natury. Zatem nie sposób wymienić tu wszystkie regulacje prawne, dlatego też, podobnie jak publikacje książkowe, znalazły one właściwe miejsce w bibliografii.
Pozostaje nadzieja, że niniejsza praca przyczyni się do lepszego poznania tego zagadnienia oraz zasad na jakich się ono opiera. Dzięki temu okres II Rzeczypospolitej stanie się bliższy zwykłemu odbiorcy, a indywidualna wolność religijna ujęta w Konstytucji z 17 marca 1921 r., będzie mogła być postrzegana jako istotna kwestia warta poświęcenia uwagi.
