Spis treści
Wstęp .......................... 3
Rozdział I. Sytuacja osób niepełnosprawnych intelektualnie ......... 5
1.1. Definicje i historyczny zarys sytuacji społecznej osób niepełnosprawnych ... 5
1.2. Ogólna sytuacja osób z niepełnosprawnością intelektualną ........ 7
1.3. Od marginalizacji do integracji z niepełnosprawną częścią społeczeństwa .... 10
Rozdział II. Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie ... 13
2.1. Zakres polityki społecznej wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie .....13
2.2. Rola systemu pomocy społecznej .................16
2.3. Podstawowe zasady polityki oświatowo – wychowawczej ..........19
2.4. Edukacja oraz zatrudnienie osób niepełnosprawnych intelektualnie ....... 22
Rozdział III. Szanse i bariery w dostępie do edukacji i zatrudnienia ..... 25
3.1. Edukacja włączająca .................... 25
3.1.1. Szkolnictwo ogólnodostępne ................ 25
3.1.2. Edukacja przedszkolna ................. 26
3.1.3. Kształcenie na poziomie podstawowym i gimnazjalnym ........ 27
3.1.4. Szkoły integracyjne .................. 29
3.1.5. Szkoły specjalne ................... 31
3.1.6. Formy edukacji pozaszkolnej ............... 33
3.1.7. Edukacja w placówkach stacjonarnych ............ 35
3.2. Unia Europejska a polska polityka edukacyjna ........... 36
3.3. Przepisy dotyczące zatrudnienia osób z niepełnosprawnością intelektualną .. 38
3.3.1. Zakłady pracy chronionej ................. 41
3.4. Unia Europejska a rządowa polityka zatrudnienia .......... 45
Rozdział IV. Metodologiczne podstawy pracy .............. 48
4.1. Cel, zakres oraz problematyka badań ............. 48
4.2. Zbiorowość badana ..................... 49
4.3. Metody i techniki badawcze ................... 50
4.4. Teren i przebieg badań ................... 50
Rozdział V. Opinie na temat polityki społecznej wobec osób z
niepełnosprawnością intelektualną. Wyniki przeprowadzonych badań ....55
5.1. Badania z pracownikami socjalnymi ..............55
5.2. Badania z rodzicami i opiekunami osób niepełnosprawnych intelektualnie . 64
5.3. Badania z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie ......... 66
5.4. Weryfikacja hipotez .................. 66
Zakończenie ......................... 67
Bibliografia ...................... 69
Wykaz tablic i wykresów ..................... 71
Wykaz rysunków ..................... 73
Wstęp
Niniejsza praca poświęcona jest grupie, która należy do najsłabszych w Unii Europejskiej. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną spotykają się z silnymi uprzedzeniami i stygmatyzacją w całej Europie, a liczne bariery sprawiają, że nie mogą one w pełni korzystać z przysługujących im fundamentalnych praw człowieka. Wprowadzanie pozytywnych zmian utrudnia powszechna i mocno zakorzeniona dyskryminacja osób z niepełnosprawnością intelektualną.
W mojej pracy koncentruję się szczególnie na problematyce edukacji i zatrudnienia ponieważ mają one kluczowe znaczenie dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. Jest oczywiste, że zapewnienie rzeczywistego dostępu do edukacji i zatrudnienia osobom z niepełnosprawnością intelektualną jest podstawowym warunkiem, by mogły one żyć i pracować w społeczeństwie jak równoprawni obywatele. Nie ulega też wątpliwości, że istnieje bardzo silny związek pomiędzy edukacją i zatrudnieniem: bez dostępu do odpowiedniej edukacji osoby z niepełnosprawnością intelektualną nie będą w stanie uzyskać sensownego zatrudnienia. Blokowanie tego dostępu prowadzi do trwałej zależności od innych, ubóstwa i wykluczenia poza margines społeczeństwa, co umacnia negatywny stereotyp niepełnosprawności intelektualnej.
W przezwyciężaniu licznych barier w dostępie do edukacji i zatrudnienia pomagają osobom niepełnosprawnym intelektualnie różne strategie i polityka państwa na rzecz tej szczególnej grupy osób. Niezmiernie ważnym elementem tej polityki jest rehabilitacja czyli proces, mający na celu włączenie osób z niepełnosprawnością intelektualną do życia w społeczeństwie. Z socjologicznego punktu widzenia jest to proces dążący „do reintegracji z podstawowymi zbiorowościami, takimi jak: rodzina, grupa rówieśnicza, społeczność lokalna itp.” .
Polska ratyfikowała większość międzynarodowych instrumentów praw człowieka, łącznie z dokumentami, których postanowienia dotyczą praw osób z niepełnosprawnością. Pozostały jej natomiast jeszcze do podpisania i ratyfikowania Zrewidowana Europejska Karta Społeczna czy Protokół nr 12 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (ECHR). Konstytucja Polska, a także inne przepisy zapewniają ogólną ochronę przed dyskryminacją i gwarantują opiekę i integrację w życiu społecznym dla osób z niepełnosprawnością. Ustawa o rehabilitacji reguluje kwestie rehabilitacji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnością, przy czym osoby z niepełnosprawnością intelektualną zostały w niej wyróżnione tylko w nielicznych przepisach.
Warto zapytać czy systemowe rozwiązania są wystarczające? Jak oceniają je sami zainteresowani, ich rodzice/opiekunowie oraz pracownicy socjalni, którzy pracują z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie.
Podstawowym celem mojej pracy jest ukazanie sytuacji społecznej osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz polityki społecznej na rzecz tej grupy. W części empirycznej koncentruję się natomiast na opiniach wybranych grup na temat efektywności tej polityki oraz jej mocnych i słabych stronach.
Zanim jednak przejdę do szczegółowego omówienia wyróżnionych zagadnień pragnę pokrótce przedstawić strukturę pracy. W rozdziale pierwszym prezentuję sytuację społeczną osób niepełnosprawnych intelektualnie. Charakteryzuję zachowania społeczne o charakterze marginalizacyjnym wobec osób niepełnosprawnych, a także działania zmierzające do integracji niepełnosprawnych intelektualnie ze społeczeństwem. Drugi rozdział pracy poświęcony jest polskiej polityce społecznej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną. W rozdziale tym opisuję podstawowe zasady polityki oświatowo – wychowawczej i polityki rynku pracy, a także działania w sferze edukacji oraz zatrudnienia osób z niepełnosprawnością intelektualną. W rozdziale trzecim analizuję szanse i bariery osób niepełnosprawnych intelektualnie w dostępie do edukacji i zatrudnienia. Prezentuję formy edukacji osób niepełnosprawnych, przepisy dotyczące ich zatrudnienia, a także formy zatrudnienia chronionego. W rozdziale tym porównuję również polską politykę do polityki Unii Europejskiej.
Czwarty rozdział pracy poświęcony jest metodologii. Przedstawiam w nim problematykę badawczą, a także zbiorowość badaną, metody i teren badań. Badania prowadzone były z trzema grupami: pracownikami socjalnymi, rodzicami/opiekunami osób niepełnosprawnych oraz z samymi niepełnosprawnymi.
W rozdziale piątym analizuję uzyskane dane oraz odnoszę się do postawionych hipotez. Zakończenie zawiera wnioski z przeprowadzonych badań oraz moją własną ich ocenę.
