Spis treści
Słowo wstępne ………………………………………………………………..3
Rozdział 1. Terminologia i typologia grup satanistycznych ………………..14
Rozdział 2. Rozwój satanizmu w Polsce i na świecie ………………………29
Rozdział 3. Ideologiczne założenia satanizmu ……………………………...40
Rozdział 4. Obrzęd, symbolika i hierarchia w strukturach
ugrupowań satanistycznych …………………………………………………54
Rozdział 5. Satanizm w muzyce i mediach …………………………………68
Rozdział 6. Uwarunkowania społeczno psychologiczne ……………………79
Zakończenie …………………………………………………………………92
Bibliografia ………………………………………………………………...101
Aneksy ……………………………………………………………………..123
Słowo wstępne
Świat współczesny charakteryzuje niezwykły pęd życia, coraz częściej oderwany od naturalnego rytmu biologicznego. Globalizacja, stwarzając pozory lepszego komunikowania się, bliższego bytowania ze sobą poprzez telefony komórkowe, video konferencje, Internet czy mass media, tak naprawdę staje się najsłabszym ogniwem więzi międzyludzkich . Zarówno wielkie aglomeracje jak i mniejsze miasta borykają się coraz częściej
z problemami natury nie tylko materialnej życia społecznego, ale też, a może przede wszystkim, desocjalizacją młodzieży. Wymiar duchowy dla każdej jednostki, jest podstawowym czynnikiem wpływającym na jej osobowość. Każdy człowiek potrzebuje wiary; nawet jeśli świadomie wypieramy się wyznawania jakiejkolwiek religii, to przecież ufamy w przyszłość, wierzymy w ludzi, siebie, mamy nadzieję na spełnienie własnych ambicji. Zaburzenia na jakimkolwiek z tych poziomów ludzkiej egzystencji jest zjawiskiem groźnym dla prawidłowego rozwoju osoby ludzkiej. Ówczesne społeczeństwo ewidentnie sygnalizuje swoje zagubienie, przejawiające się w rosnącej liczbie przestępstw, rozwodów, patologii w rodzinie, jak i poszukiwaniu alternatywnych dróg rozwoju osobowościowego. Tę bytową pustkę starają się wykorzystać różnego typu nowe ruchy religijne jak i pozareligijne
(m.in. sekty). Dynamiczny rozwój owych organizacji (jawnych bądź ukrytych) obserwowano szczególnie w latach siedemdziesiątych
i osiemdziesiątych XX wieku. Obecnie zauważa się podobne zjawisko, jednakże o większej sile przebicia, gdyż środki masowego przekazu dają nieograniczone możliwości dotarcia do szerokiej publiczności. Co gorsza, nowo powstające ugrupowania mają znacznie większy ładunek agresji
(co może wynikać z nienawiści wobec społeczeństwa, państwa, wrogości względem instytucji religijnych -głównie katolickich) ; określa się je jako grupy szczególnie destrukcyjne, często o aspiracjach terrorystycznych, dążące do samounicestwienia. „Społeczne zjawisko istnienia sekt należy obecnie do problemów światowych, bardzo złożonych w swoich przyczynach, przejawach i skutkach” . Ocenia się, iż na dzień dzisiejszy liczba ugrupowań o charakterze psychomanipulacyjnym przekracza kilkaset tysięcy w skali światowej. W samej Polsce, według Sikorskiego i Bujalskiego, istnieje
ok. 300 sekt, które „(…) stają się coraz bardziej aktywne, często organizują swoją działalność w ramach różnych instytucji fasadowych, zwykle bardzo atrakcyjnych dla ludzi młodych” . Poczucie swoistego rodzaju alienacji jest jednym z determinantów podatności jednostki na wypływy ugrupowań psychomanipulacyjnych. O słuszności wnioskowania takich twierdzeń może świadczyć fakt, iż do organizacji tego typu należą osoby mieszczące się
w normie intelektualnej, a nawet o poziomie ilorazu inteligencji wyższym od przeciętnego (zarówno lekarze jak i prawnicy, studenci). Tadeusz Paleczny również dostrzega takie zjawisko, podkreślając, iż „Według badań amerykańskich, w większości są to ludzie młodzi, o IQ wyższym od przeciętnego, rasy białej, płci męskiej, należący głównie do klasy średniej lub klas wyższych” . Dane brytyjskie mówią, iż „średnia wieku satanistów wynosi w Anglii 35 lat. 80% członków to mężczyźni, w 30% o wyższym wykształceniu” . W grupach satanistycznych wiek członków jest znacznie niższy; należy tu głównie młodzież szkolna. Narastający problem związany
z grupami uznawanymi za psychomanipulacyjne widzą także władze państw, co wyraża się w odpowiednich ustawach odnoszących się do tegoż zagadnienia. W prawie międzynarodowym na szczególną uwagę zasługuje kilka dokumentów, które mają charakter zaleceń, a mianowicie: „Dokument 1-47/84 Parlamentu Europejskiego z dnia 2 kwietnia 1984 r(oku), składający się z Raportu sprawozdawcy R. Cottrella i Rezolucji, Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 28 lutego 1996r., Dokument nr 6535 Rady Europy
z dnia 29 listopada 1991r. zawierający raport sprawozdawcy J.Hunta, Zalecenie 1178/1992 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z dnia
29 listopada 1992r. oraz Komunikat Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 17 lutego 1994 r.” . Pierwszy z wymienionych aktów prawnych, Raport Cottrella, sporządzony w imieniu Komisji Młodzieży, Kultury, Wychowania, Informacji i Sportu, poświęcony jest działalności nowych ruchów religijnych w krajach Unii Europejskiej [1] . Rezolucja ta wskazuje na kilka kryteriów odnoszących się do nowych ruchów religijnych, m.in. mówi, że osoby niepełnoletnie nie mogą byś zmuszane do składania jakichkolwiek ślubów mogących wpłynąć na ich dalszą przyszłość, powinny być także respektowane takie prawa osobiste jak prawo do swobodnego porzucania ruchu, również zakazywane lub ograniczane w znacznym stopniu kontaktu
z rodziną czy przyjaciółmi nie powinno mieć miejsca. Równie ważnym punktem jest podkreślenie, iż nikt nie może być nakłaniany do łamania obowiązującego prawa czy zbierania funduszy na rzecz ruchu (np. poprzez prostytucję lub żebry). Podkreśla się, iż adept od samego początku powinien zostać poinformowany o pełnej nazwie ruchu jak i zasadach jego działania. Raport Cottrella nakłada na organizację religijną obowiązek zapewnienia odpowiedniej opieki medycznej w państwach członkowskich, w których pracują czy przebywają, ponadto jeśli członek danego ruchu wyjeżdża na koszt tej organizacji poza granice kraju, to ponosi ona wszelkie konsekwencje takiego wyjazdu. Omawiany dokument wzywa państwa członkowskie do opracowywania konwencji gwarantujących jednostce skuteczną ochronę przed członkami tych ruchów oraz przed fizycznymi i moralnymi szkodami, jakie powodują. Dwanaście lat później -28 lutego 1996 roku- Parlament Europejski wydał Rezolucję w sprawie ruchów kultowych występujących na terenie Europy. Zauważa ona potrzebę skuteczniejszej niż do tej pory, działalności policji i władzy sądowniczej oraz ustalenie „czy środki
i instytucje sądownicze, finansowe i karne są adekwatne do zapobiegania działalności kultowej, która ma charakter bezprawny. Warto wspomnieć także o dokumencie jaki wydała Rada Europy 29 listopada w roku 1991 (raport sprawozdawcy J. Hunta). „W raporcie stwierdza się, że należy sektom stworzyć możliwość nadawania statusu religijnego w przypadku, gdy spełniają one wszystkie wymagania prawne oraz gdy będzie znany cel ich działalności. W ten sposób będą musiały one wypełnić przymus rejestracyjny oraz zobowiązane zostaną do ujawnienia wszystkich swoich odłamów.
(…) Co do statusu nieletnich, którzy związali się w rozmaity sposob
z organizacjami kultowymi, kraje członkowskie powinny bezzwłocznie ratyfikować Europejską Konwencję o Prawach Dziecka, która umożliwiałaby sprawne rozwiązanie problemu małoletnich w sekcie” . Stwarza to możliwość kontroli nad działalnością grupy religijnej czy parareligijnej, a tym samym ograniczenie ich jawnego rozwoju. W Polsce rok 1989 był przełomowy pod wieloma względami. Odzyskanie niepodległości wiązało się także z nowym ustawodawstwem, odnoszącym się do prawa obywateli do stowarzyszania się oraz organizacji swobód religijnych. Prace Sejmowe w tej kwestii odzwierciedlają dwa powstałe w tym czasie akty prawne: Prawo
o stowarzyszeniach Ustawą z 7 kwietnia 1989 roku (Dz.U. nr20, poz.104
z późniejszymi zmianami) oraz Ustawa z 17 maja 1989 roku o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. nr29, poz.155 z późniejszymi zmianami). Dokumenty te pozwalały na dowolne zrzeszanie się bez stawiania jakichkolwiek ograniczeń, co było otwartą furtką dla legalizowania nowych grup religijnych i pozareligijnych, nawet tych o podłożu destrukcyjnym. Dopiero w grudniu 1995 roku, prezydenckie Biuro Bezpieczeństwa Narodowego wystosowało pierwszy oficjalny dokument, poruszający omawiany problem. Jest to raport o stanie bezpieczeństwa państwa, którego rozdział siódmy poświęcony jest sektom oraz niektórym związkom wyznaniowym w Polsce. Chcąc zniwelować do minimum zagrożenia jakie za sobą niosą takie organizacje, dokument proponuje „utworzenie na wzór innych państw, placówki zajmującej się w sposób profesjonalny
i zorganizowany analizą i wymianą informacji o nowych związkach wyznaniowych i sektach, wypracowaniem metod przeciwdziałania werbunku przez sekty dzieci i młodzieży oraz udzieleniem pomocy osobom poszkodowanym; przyspieszenie nowelizacji Ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, w ramach której postulowane jest wprowadzenie bardziej restrukcyjnych przepisów prawnych w zakresie rejestracji nowych ruchów (zwiększenie liczby członków warunkujących rejestrację, zobowiązanie kościoła do uaktualniania informacji o liczbie wyznawców oraz źródeł finansowania), a także monitorowanie działalności” . Kolejnym postulatem jaki wystosowano w omawianym dokumencie jest „wprowadzenie w instytucjach związanych z edukacją i wychowaniem dzieci i młodzieży zajęć informujących o zagrożeniach ze strony sekt oraz proponowanie ludziom młodym atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego; popieranie inicjatyw rodziców dążących do odzyskania dzieci zwerbowanych przez sekty; lansowanie wzorców prorodzinnych, z wszelkimi tego konsekwencjami (w tym ekonomicznymi)” . Wracając do punktu pierwszego, z perspektywy czasu możemy stwierdzić, iż został on w całości wypełniony. Istnieją na obszarze całego kraju ośrodki do spraw sekt i nowych ruchów religijnych, które poza bezpośrednim poradnictwem w punktach informacyjnych, udzielają pomocy zarówno poprzez telefon jak i zamieszczane są na stronach internetowych różnego typu artykuły, porady, adresy ośrodków świadczących pomoc w tym zakresie. Dokonano także zmian co do liczby osób, które muszą podpisać się pod wnioskiem o zarejestrowanie nowego związku wyznaniowego - z 15 do 100 osób. Zwiększono także liczbę informacji jakie należy podać o grupie, „opisać dotychczasowe formy życia religijnego metody działania wyznania oraz podać dokładne adresy i numery dokumentów założycieli. O miesiąc przedłużono czas, w jakim minister spraw wewnętrznych musi rozpatrzyć wniosek; oraz może zażądać wyjaśnień co do treści wniosku, jak również zwrócić się do odpowiednich organów państwowych (policja, UOP) o sprawdzenie prawdziwości podawanych informacji. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji lub prokurator mogą zwrócić się do sądu wojewódzkiego, aby stwierdził, czy działalność związku religijnego jest zgodna z polskim prawem. Dotyczy to także związków już zarejestrowanych. Negatywna decyzja sądu oznacza wykreślenie z rejestru” . W odniesieniu do wychowania dzieci i młodzieży rząd wypowiedział się w szczegółowej formie dopiero w 1998 roku, kiedy to Departament Kształcenia i Wychowania Ministerstwa Edukacji Narodowej opracował wewnętrzną Informację o zaobserwowanych zagrożeniach ze strony niektórych nowych ruchów religijnych. „Dokument opisuje działania profilaktyczne i interwencyjne podejmowane przez władze oświatowe
w ramach sprawowania nadzoru pelagicznego. W przypadkach najcięższych (zagrożenie życia ucznia, zniknięcie z domu rodzinnego) kuratoria oświaty
i dyrekcje szkół nawiązały współpracę z Wydziałem Prewencji Komendy Wojewódzkiej Policji (…). Równolegle z działaniami policyjnymi podejmowana była w środowiskach młodzieży najbardziej zagrożonej praca terapeutyczna w placówkach specjalistycznych (Poradnie Psychologiczno – Pedagogiczne)” . Jest to niezwykle ważne, gdyż współcześnie do sekt należą głównie osoby w wieku szkolnym. Do tej pory nie rozróżniano działań ruchów religijnych na grupy o konkretnej tematyce ideologicznej. Po raz pierwszy w roku 1999, senator Czuba Krystyna, wystosowała oświadczenie skierowane do ministra sprawiedliwości w sprawie wprowadzenia zakazu praktyk satanistycznych (posiedzenie Senatu, 31 marca 1999 r.[2] Swoje pismo argumentowała tym, iż „Problem ten stał się w Polsce bardzo groźny. Zachęcanie do przestępstwa, a nawet do zbrodni, można usłyszeć
w nagraniach muzycznych, obejrzeć w filmach, w grach komputerowych, które w zakamuflowanej formie, a coraz częściej zupełnie jawnej, wzywają do kultu szatana, co łączy się z działaniem przestępczym” . Jeden
z najnowszych aktów prawnych obowiązujących w Polsce, to opracowany
w Ministerstwie Spraw Zagranicznych i Administracji, „Raport o niektórych zjawiskach związanych z działalnością sekt w Polsce” [3], przyjęty przez Międzynarodowy Zespół do Spraw Nowych Ruchów Religijnych na posiedzeniu w dniu 15 maja 2000 roku. Jego celem stało się przedstawienie
w sposób jak najpełniejszy zagadnień związanych bezpośrednio
z działalnością grup, określanych jako sekty, nowe ruchy religijne, parareligijne, ruchy kultowe czy kulty. Pojęcia te, nie występują jako takie
w prawie polskim, są zatem traktowane w dokumencie jako synonimy tego samego zjawiska. Ukazuje on zagadnienie tychże ugrupowań w dwóch ramach; pierwsza część dotyczy określenia terminologii, sformułowania przyczyn powstania i rozwoju sekt, klasyfikacja i struktura oraz formy prawne przyjmowane przez sekty. Część druga natomiast traktuje o sektach jako grupach destrukcyjnych (charakterystyka oraz niektóre zjawiska patologiczne). Ważność i rolę takich dokumentów jakie zostały przedstawione powyżej, ukazuje sytuacja m.in. w Stanach Zjednoczonych i krajach byłego Związku Radzieckiego, gdzie przez szereg lat, prawo było w stosunku do nowych ruchów religijnych nazbyt liberalne. Jak zauważa Alexiewicz „każda grupa wyznająca dowolne poglądy mogła być zarejestrowana pod warunkiem, że dodała do swojego określenia przymiotnik . Państwo nie ingeruje w działalność grup religijnych ani w ich struktury, ma obowiązek zarejestrować każdą grupę, niezależnie od liczby członków. Dla stowarzyszeń religijnych przewidziane są liczne ulgi finansowe i celne” . Wprowadzenie większych rygorów w prawie, datujemy dopiero od roku 2001. Wcześniej jednak zalegalizowano wiele grup, które w rzeczywistości miały charakter destrukcyjny. Z wolności takiej skorzystał między innymi Kościół Szatana, założony w 1966 roku przez Anton Szardon La Vey’a (prawdziwe imię
i nazwisko to Howard Santon Lavey) [4].To największe zgrupowanie satanistyczne, jak i w ogóle satanizm, trudno odnieść do definicji sekty, ugrupowania religijnego, parareligijnego, grupy psychomanipulacyjnej czy
w końcu kultowej, gdyż terminy te nie są precyzowane osobno przez ustawy prawa, a stosowane zamiennie. W pierwszym rozdziale niniejszej pracy podejmuję się jednak trudu wyjaśnienia owych pojęć, opierając się na literaturze naukowej. W dalszej części pracy, terminu sekta w stosunku do grup satanistycznych postaram się jednak unikać, ze względu na jego negatywny wyraz jaki przybrał ówcześnie. Istotnym elementem jest klasyfikacja grup o charakterze satanistycznym. Przegląd literatury i analiza badań na jakie się powołamy, pozwolą nam określić rodzaj i faktyczny rozmiar zjawiska tak różnorodnego ze względu na swój charakter, historię jak i ideologię oraz praktykę. Sam Hakat El Mountacir zauważa, iż „(...) nie wszystkie grupy satanistyczne prowadzą jednakową działalność czy też odbywają takie same praktyki. Stanowią bowiem różnorodną konstelację” . Poszczególne formy współczesnego satanizmu, kształtowały się przez wiele lat, a ich rozwój zapoczątkowany został, według niektórych badaczy, już
w starożytności jako oddawanie czci diabłu . Ewolucja ta doprowadziła do odmian niejednokrotnie wykorzystujących agresję, które rozpowszechnione zostały zarówno w Polsce jak i na całym świecie. Każdy ruch religijny posiada sobie właściwą ideologię, którą się kieruje i za którą podąża; podobnie jest z satanizmem. Jak wynika z pierwotnego założenia, powinien on „wierzyć w te same formy religijne co chrześcijaństwo, ale odwracając je, przekształcając modlitwy (…) i postępując Au rebours w rytuale wszystkich czynności obrzędowych” . Postaramy się wykazać, w jaki sposób te postulaty były przez szereg lat modyfikowane, oraz odpowiedzieć na pytanie, czym się różnią i co mają wspólnego, założenia ideologiczne prezentowane przez dwóch najważniejszych przedstawicieli satanizmu, Crowley’a oraz
La Vey’a. Wyraźnie zarysowują się przy tym także pewne działania obrzędowe i praktyczne (w szerokim znaczeniu tego słowa); cechą charakterystyczną są również specyficzne symbole i hierarchia wewnętrzna. W rozdziale czwartym poruszymy problematykę związaną z tymi właśnie aspektami „świata satanizmu”. Przyjrzymy się między innymi takim rytuałom jak czarna msza, która wbrew pozorom nie jest odprawiana wedle ścisłego opracowania, odpowiadającego wszystkim grupom. Zarówno
w obrzędach, jak i w praktyce satanistycznej w ogóle, wykorzystuje się różnego typu symbolikę, mającą określone, uniwersalne znaczenie. Jest to niezwykle istotny aspekt dla człowieka, a więc także dla grup religijnych czy pozareligijnych, ze względu na fakt, iż dotyka on głębokich uczuć ludzkiej egzystencji. Wszelkie talizmany, amulety czy znaki związane z satanizmem, określają przynależność do grupy, aczkolwiek mogą także oznaczać pozycję jaką zajmuje dana osoba w hierarchii grupy. Struktura wewnętrzna zgromadzeń nie jest jednorodna i przedstawia się w różnych formach, czemu przyjrzymy się bliżej w kolejnych rozdziałach. Nieodłącznym elementem satanizmu stanowi muzyka tzw. „hałaśliwa” (hard rock, black metal, heavy metal itp.). Opierając się na literaturze fachowej, przyjrzymy się wpływom, jakie może wywołać u człowieka systematyczne słuchanie takich brzmień, zwracając uwagę zarówno na aspekt zdrowia fizycznego jak i psychicznego, emocjonalnego u odbiorcy. Spróbujemy odpowiedzieć na pytanie czy i w jaki sposób oddziaływają bodźce podprogowe, które współistnieją z muzyką „satanistyczną”. Pamiętając o wpływie mass mediów, nie tylko na rozpowszechnianie muzyki i treści satanistycznych ale i na odbiór informacji przez jednostkę, przyjrzymy się artykułom prasowym, telewizyjnym oraz znaczeniu Internetu mając na uwadze ich moc w kwestii kształtowania światopoglądu. Poddając szczegółowej analizie wyżej wymienione źródła, postaramy się odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu są one odpowiedzialne za rozpowszechnianie treści satanistycznych
i zainteresowanie młodych ludzi tymże nurtem. Poprzez ciągłe stykanie się
z symbolami czy treściami satanistycznymi człowiek oswaja się z nimi, a tym samym powstają postawy przyzwolenia ze strony społeczeństwa na propagowanie satanizmu, co podkreśla również wielu badaczy. W rozdziale ‘uwarunkowania społeczno psychologiczne’, rozpatrzymy zarówno wewnętrzne jak i zewnętrzne źródła popularności satanizmu , skupiając się głównie na determinantach tkwiących w jednostce. Poprzez poszukiwanie przyczyn ekspansji satanizmu, poznając jego historię, odmiany, ideologię
i formy działania, spróbujemy odpowiedzieć na zasadnicze pytania: czy satanizm jest zagrożeniem dla prawidłowego rozwoju jednostki, jak faktycznie wpływa na psychikę młodego człowieka, jaką ma przyszłość rozwój satanizmu oraz jak skutecznie chronić i pomagać w sytuacjach skrajnych związanych z działaniami destrukcyjnymi niektórych grup
o charakterze satanistycznym.
